Қазақстанның газ секторының 2024-2025 жылдардағы дамуының шолуы

2024 жылы біз 2023 жылдың нәтижелері бойынша Қазақстанның газ секторының шолусын жасадық, онда саланың дамуының негізгі ерекшеліктері қарастырылды. Осы баяндама осы талдауды жалғастырып, 2024–2025 жылдардағы саланың динамикасын, сондай-ақ жақын жылдардағы оның дамуын анықтайтын негізгі факторларды қамтиды.

2024–2025 жылдары табиғи газдың жалпы өндірісі өсті, өндірістік өсудің едәуір бөлігі ірі мұнай-газ кен орындарындағы технологиялық циклінде қолданылатын қосымша газбен байланысты болды. 2025 жылы кері айдау көлемі жалпы өндірістің жартысына жуығын құрады, нәтижесінде жалпы өндіріс көлемінің өсуімен салыстырмалы түрде тауарлық газ ұсынысының ұлғаюы бірдей бола қоймады. 

Ресурстық база ерекшеліктерімен қатар экономикалық және инфрақұрылымдық мәселелер де сақталады. Негізгі мәселелердің бірі — ішкі нарықтағы баға түзудің қолданыстағы моделі. Тауарлық газдың қолданыстағы реттелетін бағалары нарық қатысушыларының қызметінің экономикалық параметрлеріне әсер етіп, олардың тиісті операциялардың жеткілікті рентабелдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді, бұл ұлттық газ операторы АҚ «ҚМ «QazaqGaz» қаржылық нәтижелеріне әсер ететін факторлардың бірі болып табылады. Бұл жағдайда газ өндіру және өңдеу жобаларына жеке капиталды тарту саланы дамытудың ағымдағы міндеттерінің бірі болып қала береді. Осы аспект 2025–2029 жылдарға арналған газ саласын дамытудың кешенді жоспарыда да көрсетілген, онда негізгі мәселелердің қатарында «ресурстық базаны кеңейтудің капитал сыйымдылығы, жеке инвестицияларды тарту қажеттілігі, қосымша өңдеу қуаттарына деген сұраныс, сондай-ақ газ құбырлары инфрақұрылымындағы жобалдың жеткіліксіз рентабелдігі» атап өтілген.

Ішкі сұраныстың динамикасы қосымша маңызға ие болды. Тауарлық газ тұтыну өнеркәсіптің, газдық электр өндірудің дамуымен, жаңа тұтынушыларды қосумен және өңірлерді газификациялаумен бірге артып келеді. Тауарлық газдың профициті газ саласының алдыңғы жоспардағы параметрлерімен салыстырғанда азая түсуде. Мұндай динамика ішкі тұтыну мен қолжетімді ұсыныс көлемдерінің арасындағы айырмашылықтың біртіндеп азаюына әкеледі, бұл тауарлық газдың ішкі тұтыну мен ұсынысының тепе-теңдігін дамытудың қажеттілігіне итермелейді. 

Геологиялық барлау, газ өндіру және өңдеу саласындағы жобалдың инвестициялық тартымдылығы, соның ішінде, ішкі нарықтағы газды сатудың экономикалық параметрлеріне байланысты. Қазіргі рентабелділік параметрлері мен жоғары капитал сыйымдылығының жағдайында саланың көптеген жобалары мемлекет пен ұлттық компаниялардың қатысуымен жүзеге асырылады; мұндай жобалға мемлекеттік қаржыландыру көлемі қолжетімді бюджеттік ресурстарға байланысты. Саланы дамытудың одан әрі бағыттарының бірі — тауардың қолжетімділігін сақтай отырып, жобалдың инвестициялық тартымдылығын қолдайтын бағалық және өзге де экономикалық жағдайларды қалыптастыру болып табылуы мүмкін.

Қосымша түрде жаңа Кешенді жоспарда тауарлық газдың болжамды балансының жекелеген параметрлері мен ішкі бағалардың динамикасы агрегацияланған түрде ұсынылғанын атап өткен жөн. Осы көрсеткіштердің нақтырақ ұсынылуы ішкі нарықтағы газды сатудың динамикасы мен экономикалық жағдайларын терең талдауға мүмкіндік берер еді.